Fizycy z Uniwersytetu Pekińskiego i Instytutu Maxa Borna pokazali, że o ruchu elektronów w krysztale można się dowiedzieć więcej, jeśli mierzy się nie tylko jasność i widmo emitowanego światła, ale też jego wahania z impulsu na impuls. Do doświadczenia użyli kwantowego stanu światła zwanego jasną ściśniętą próżnią.
Laser, który zmienia „kolor” kryształu
Bardzo intensywny impuls laserowy potrafi sprawić, że kryształ zaczyna świecić w barwach o częstotliwościach wielokrotnie wyższych niż światło wejściowe. Zjawisko to nazywa się generacją wysokich harmonicznych. Jest cennym narzędziem, bo zależy od szybkiego ruchu elektronów w materiale. Dotychczas badacze analizowali głównie uśrednioną jasność i widmo takiego światła, a to według autorów tylko część dostępnych informacji.
Jasna ściśnięta próżnia, mimo nazwy, może zawierać wiele fotonów i silnie oddziaływać z materią. Jej fotony powstają parami, przez co natężenie światła mocno się waha, a różne części widma są ze sobą skorelowane. Właśnie te cechy badacze wykorzystali. Stan światła wytworzyli w procesie spontanicznej parametrycznej konwersji w dół, w którym fotony lasera pompującego zamieniają się w skorelowane pary o niższych częstotliwościach. Podczerwone światło skierowali na kryształ niobianu litu o grubości 200 µm, a spektrometr rejestrował widmo osobno dla każdego impulsu.
Co pokazały pomiary pojedynczych impulsów
Po odfiltrowaniu światła do niemal jednego modu o długości fali 2060 nm zespół uzyskał harmoniczne aż do dziesiątego rzędu, sięgające ultrafioletu. Pomiary impuls po impulsie ujawniły wyraźne zbijanie się fotonów (ang. photon bunching): zamiast w miarę równomiernego świecenia pojawiały się nietypowo jasne zdarzenia.
Siła tego efektu zmieniała się wraz z rzędem harmonicznej. Rosła od drugiej do piątej, a potem zwykle malała. Punkt zwrotny wypadał w pobliżu energii fotonu odpowiadającej przerwie energetycznej niobianu litu. Obliczenia oparte na poprawionych kwantowo półprzewodnikowych równaniach Blocha powiązały to z przejściem między dwoma mechanizmami emisji:
- prądy wewnątrzpasmowe, czyli ruch elektronów w obrębie jednego pasma energetycznego, mają większy wpływ przy niższych rzędach,
- polaryzacja międzypasmowa, związana z przejściami między pasmem walencyjnym a przewodnictwa, zyskuje na znaczeniu przy wyższych rzędach.
Oba mechanizmy inaczej reagują na wahania światła wzbudzającego, więc zostawiają różne ślady w statystyce fotonów. Dzięki temu pomiar tej statystyki może ujawnić szczegóły dynamiki elektronów, które trudno wyczytać ze średniego widma.
Korelacje przetrwały, dowodu splątania wciąż brak
W drugiej części eksperymentu usunięto filtr, by w oddziaływaniu mogło uczestniczyć wiele modów częstotliwościowych, w tym pary niezdegenerowane, czyli fotony z różnych części widma podczerwieni. Światło wejściowe wykazywało silne korelacje między tymi odległymi modami. Okazało się, że podobne wzorce widać po konwersji: w trzeciej harmonicznej różne składowe widma jaśniały i ciemniały jednocześnie, a wyniki zgadzały się z modelem teoretycznym. Przy warunkach użytych w doświadczeniu wykrywalny wkład takich par ograniczał się do drugiej i trzeciej harmonicznej.
Autorzy zastrzegają jednak, że nie wykazali, iż same harmoniczne pozostają splątane. Silne korelacje natężeń czy zbijanie fotonów mogą występować bez spełnienia ostrzejszych kryteriów splątania. Rozstrzygnąć mogłyby dopiero eksperymenty przy mniejszej liczbie fotonów, pomiary rozróżniające liczbę fotonów lub czułe na fazę, a w dalszej perspektywie tomografia stanu kwantowego.
Co to oznacza w praktyce
To badanie podstawowe i nie przekłada się na żaden produkt, który kupimy w sklepie. Jego wartość polega na tym, że dodaje fizykom nowe narzędzie: statystykę fotonów jako uzupełnienie klasycznej spektroskopii. Może to pomóc w badaniu ultraszybkich procesów w materiałach stałych, a także w przenoszeniu kwantowych korelacji światła w stronę krótszych fal.
Praca ukazała się w czasopiśmie „Advanced Photonics”, a nie jest związana z żadnymi regulacjami czy programami dotyczącymi Polski lub UE. Dla polskiego czytelnika to raczej ciekawy przykład kierunku, w którym zmierza optyka kwantowa i badania nad oddziaływaniem światła z materią, dziedziny rozwijanej w wielu ośrodkach naukowych na świecie, także w Europie.
Źródło: Phys.org – „Photon fluctuations offer new way to probe electron dynamics in crystals”
